- Солиқ кодексининг янги таҳриридан нимани кутмоқдасиз?

- Менимча, бизнинг мамлакатимиздаги кўпчилик одамлар сингари - баъзи глобал ўзгаришларни амалга ошириш ва самара бермаган усуллардан воз кечиш лозим деб ўйлайман. Илгари қўлланган усуллар кам самара берди, бу эса тадбиркорликни ривожлантиришга тўсқинлик қилди, шу жумладан, солиқ тўлови бўйича сезиларли солиқ юки ошишига сабаб бўлди. Ишончим комилки, амалдаги солиқ тизимини тубдан қайта кўриб чиқиш, тез орада ўзининг ижобий самарасини беради.

- Кўпгина хўжалик юритувчи субъектларига тақдим этилаётган солиқ имтиёзлари тўғрисида қандай фикрдасиз?

- Мамлакатимизда имтиёзларнинг берилиши жаҳон амалиёти билан таққосланади ва келгуси йиллар учун ривожланиш стратегиясига асосланади. Масалан, яқинда республика корхона ва ташкилотлари ишчилари мамлакат бўйлаб амалга ошириладиган турсаёҳатлар учун жисмониц шахсларнинг даромад солиғи бўйича имтиёзлар олдилар. Маълумки, Ўзбекистон маданий мероси билан машҳур. Унинг илгари сурилиши, эҳтимол фуқаролик масъулиятини ва ватанпарварликни оширади ва минтақалар ўртасидаги алоқа, янги имкониятлар ва истиқболларнинг пайдо бўлиши учун асос бўлади.

- Имтиёзлвр мақсадли  бўлиши керакми?

- Ижтимоий, стратегик ёки сиёсий омиллар имтиёзлар бериш учун асос бўлиб хизмат қилишини ҳисобга олиб, ушбу маблағларнинг ишлатилиши, кузатилиши ва сифатли таҳлил ўтказилиши мақсадга мувофиқдир. Давлат миқёсида ҳар бир имтиёз бериш - маълум бир мақсад учун ажратилган давлат субсидиясидир. Унинг натижаси ва иқтисодий асосланганлигини синчковлик билан ҳисоблаш ва баҳолаш керак.

Шунга асосланиб, у ёки бу усулда, барча имтиёзлар мақсадга йўналтирилган. Кўпгина ҳолларда, имтиёзларни олувчилар улардан фойдаланиш натижалари тўғрисида ҳисобот бериш мажбуриятига эга эмаслигига қарамасдан, амалда бундай имтиёзлар "мақсадсиз" деб номланади ва уларни тақдим этишдан аниқ мақсад кўзланган бўлади.

- Солиқ ислоҳотининг асосий йўналишларидан бири бу юқори юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар учун ҚҚСнинг тарқалиши ҳисобланади. Ушбу янгиликнинг ижобий ва салбий томонлари нимада?

- Шахсан мен фақат афзалликларни кўрмоқдаман. ҚҚС билвосита солиқ бўлиб, унда занжирнинг ҳар бир уланиши қўшилган қийматнинг фоизини тўлайди (кўп жиҳатдан, бу ишчиларнинг иш ҳақи ва олинган фойда миқдори). ҚҚС ҳар доим харидор томонидан тўланади, шунинг учун қолган харажатлар учун солиқ ҳисобга олинади (яъни этказиб берувчига ҚҚС тўланган сумма бюджет олдидаги мажбуриятларини камайтиради). Шунинг учун, ҚҚС аниқ мантиқий талабга эга - бу занжирнинг узилиб қолмаслиги керак. Амалиёт шуни кўрсатадики, ишлаб чиқаришнинг ихтисослашуви ва кооперацияси ҳозирги шароитда махсус солиқ режими ва ҚҚС бўйича имтиёзларнинг мавжудлиги ушбу солиқнинг моҳиятини бузилишига олиб келади. Натижада муаммолар пайдо бўлади:

  • ҚҚС занжиридаги узилишлар, бу ҚҚС моҳиятининг ўзгаришига ва уни айланма солиққа айланишига олиб келади;
  • Ишлаб чиқариш ва тақсимот харажатларининг ошиб бориши натижасида нархларга (нархларнинг ошишига) салбий таъсир кўрсатиши;
  • хўжалик юритувчи субъектнинг иқтисодий самарадорлигининг пасайиши (фойда ва рентабеллик даражасининг пасайиши);
  • Адолатли солиқ солиш принципини бузган ҳолда нотекис ва ортиқча солиқ юки;
  • Солиқларни тўлашдан бўйин товлаш, ҚҚС тўлашдан озод қилинган фирмалар орқали айланишларни амалга ошириш;
  • Истеъмол талабининг пасайиши;
  • соддалаштирилган солиқ тизимининг айрим субъектлари маҳсулотларининг рақобатдошлигини пасайтириш;
  • бизнес ва инвеститсион фаолликнинг пасайиши;
  • амалдаги солиқ тўловлари тушумининг камайиши.

ҚҚС тўловчилари, шу жумладан якка тартибдаги тадбиркорлар доирасини кенгайтириш, юқорида айтиб ўтилган муаммоларни албатта ҳал қилади. Бироқ, дастлаб, бизнес субъектлари ушбу қарорнинг муҳимлигини нотўғри тушунишлари мумкин, чунки тадбиркорлар улар учун одатий бўлмаган операциялар ва ҳисоб-китобларни амалга оширишларига тўғри келади.

Иккинчиси, хизмат кўрсатиш соҳаси корхоналари учун рентабеллик даражасининг пасайишига олиб келади, чунки улар бўйича ҳисобга олинадиган ҚҚС суммаси унчалик юқори эмас.

Учинчидан, ҚҚСнинг киритилиши кўпинча ҚҚС ҳисоблаш ва хисобот шаклларини тўлдириш учун расмий ҳисобчисига эга бўлмаган кичик корхоналар ва якка тартибдаги тадбиркорларни солиққа тортишни мураккаблаштиради.

Ҳозирда 160 дан ортиқ мамлакатларда ҚҚС жорий этилган. Уларнинг аксариятида ставкалар 15-22% га яқин даражада ўрнатилган.

- ЯТТларни солиққа тортишда нимани ўзгартириш керак? Уларни чинакам “микро” бизнесга ва кўп миллиард долларлик операцияларни амалга ошириб солиқларни тўлашдан бош тортадиганларга қандай ажратиш мумкин?

- Хозирда якка тартибдаги тадбиркорлар шуғулланиши мумкин бўлган фаолият рўйхати чекланган. Ва моҳиятига кўра, бу барча операциялар оз миқдордаги даромадга эга бўлган "микро" бизнесдир. Баъзида амалда ЯТТ айланмаси улгуржи фирмаларнинг айланмасидан юқори бўлади. Бироқ, айни пайтда якка тартибдаги тадбиркорлар давлат бюджетига анча кам миқдорда пул тўлайдилар. Бу факт қонунчиликнинг номукаммаллигини ва ундаги бўшлиқларнинг мавжудлигини, яъни ишбилармонлар юридик шахс ўрнига ЯТТ очиш орқали талаб қиладиган юқори солиқ юкидан қочиш имконияти мавжудлигини билдиради.

Агар солиқ ислоҳоти натижасида бундай операцияларни солиққа тортишдаги мавжуд фарқлар йўқ қилинса ва ЯТТлар юридик шахслар билан тенг равишда солиқ тўласа, солиқ тўлашдан қочиш истаги ва имкониятлари сезиларли даражада камаяди ёки умуман йўқолади.

- Ходимларнинг даромад солиғини текис шкалада солиққа тортиш вариантига қандай муносабат билдирасиз? Текис шкала адолатли бўладими?

- Иш ҳақи солиқлари нуқтаи назаридан бизнесга жиддий солиқ юкини тўлаш муаммоси умуман ЖШДС бўйича текис шкала мавжуд эмаслигида эмас. Шунинг учун, текис шкала прогрессивга қараганда бир мунча адолатли дейиш учун асос йўқ. Қонун чиқарувчи нимага эътибор қаратиши кераклигини аниқ белгилашимиз мумкин:

  • солиқ солинмайдиган минимумни сақлаш ва ошириш. Кўпчилик энг кам иш ҳақини олади, очиғи, бу "яшаш минимуми" дан ҳам паст, шунинг учун иқтисодий сабабларга кўра солиққа тортмаслик керак;
  • жисмоний шахсларнинг даромадларини солиққа тортишда "иш ҳақи солиғи" деб номланган барча турларини ҳисобга олиш керак, улар даромад солиғидан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари (8%) ва ЯИТ (15% / 25%) ни ҳам ўз ичига олади. Даромад солиғи бўйича имтиёзлар (Солиқ кодексининг 179-180 моддалари), мажмуини кенгайтириш тавсия этилади. Ва барча 3 солиқ учун текис ставкасини таъминлаш лозим. Аммо қайси бири: текис, регрессив ёки прогрессив - муҳим кўрсаткичлар тўплами томонидан яратилган статистик маълумотларга асосланиб ҳисоблаш керак.

- Корхона ДСИга қанча муддатда солиқ ҳисоботини тақдим қилиши керак?

- Аслида, хисобот шаклларининг сони ва мураккаблигини ҳисобга олмасдан солиқ ҳисоботларини топшириш даврийлигини баҳолаш мумкин эмас. Ҳатто тажрибасиз бухгалтер оддий ойлик ҳисоботни тўлдириш ва топшириш учун йилига 6 соатдан кўп бўлмаган вақт сарфлайди. Агар тўланган солиқларнинг сони кўпайиб, ҳисоботлардаги мантиқий муносабатлар янада мураккаблашса, унда тўғри ҳисоб-китобни яратиш учун талаб қилинадиган вақт прогрессив равишда ошади. Ҳисобот тўғрисида гап кетганда, биринчи навбатда, солиқларнинг сони (масалан, Грузияда 5 та) ва уларнинг шаклларини тўлдириш қийинлигини хисобга олиш лозим. Солиқ тизими солиқ тўловчиларга ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга ёрдам бериши керак, уларнинг катализатори эмас. Агар ушбу икки омиллар самарали ҳисобга олинса, даврийлик масаласи бугунги кунга қараганда аҳамиятсиз бўлиб қолади.

- Солиқ тизимини ислоҳ қилиш учун яна нимани таклиф қиласиз?

- Солиқ тизимини ислоҳ қилиш концепцияда қуйидагиларни таъминлаш керак:

1) солиқ босимининг пасайиши ва корхоналарнинг айланма маблағлари ҳажмининг кўпайиши;

2) меҳнатга, инвеститсияларга, инноватсияларга рағбатлантириш, миллий ишлаб чиқаришни сезиларли даражада кенгайтириш ва даромадларни кўпайтиришга олиб келадиган бизнес хатарларини қабул қилиш;

3) бизнеснинг барча турлари ва барча солиқ тўловчилар учун бир хил шарт-шароитлар яратиш. Бу бозорда соғлом рақобатнинг муҳим омили ҳисобланади.